26 જુલાઈ, 2008ની એ કાળી સાંજ ગુજરાત અને સમગ્ર દેશના ઇતિહાસમાં હંમેશા માટે અંકિત થઈ ગઈ છે. અમદાવાદ શહેરમાં માત્ર 70 મિનિટના ટૂંકા ગાળામાં 20 જેટલા સ્થળોએ 21 સિરિયલ બોમ્બ બ્લાસ્ટ થયા હતા, જેમાં 56 નિર્દોષ લોકોના મોત થયા હતા અને 200થી વધુ લોકો ગંભીર રીતે ઘાયલ થયા હતા.
આ ઘટનાએ માત્ર ગુજરાતને જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર દેશની આતંકવાદ વિરોધી નીતિ, ગુપ્તચર તંત્ર અને સુરક્ષા વ્યવસ્થાને હચમચાવી નાખી હતી.
લગભગ 17 વર્ષ પછી, 7 જુલાઈ 2026ના રોજ ગુજરાત હાઈકોર્ટે આ કેસમાં એક ઐતિહાસિક અને સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદો આપ્યો છે, જેમાં નીચલી અદાલત દ્વારા આપવામાં આવેલી સજાઓને મોટા ભાગે યથાવત રાખવામાં આવી છે.
ઘટનાની પાશ્વ ભૂમિકા
26 જુલાઈ 2008ના રોજ સાંજના સમયે અમદાવાદ શહેરના નરોડા, બાપુનગર, સરખેજ, હાટકેશ્વર જેવા ભીડભાડવાળા વિસ્તારોમાં એક પછી એક બોમ્બ ધડાકા થયા. હુમલાખોરોએ ખાસ કરીને ભરચક બજારો, બસ સ્ટેન્ડ અને હોસ્પિટલોને નિશાન બનાવ્યાં હતાં. સૌથી ચોંકાવનારી બાબત એ હતી કે પ્રથમ તબક્કાના બ્લાસ્ટ પછી જ્યારે ઘાયલોને સારવાર માટે સિવિલ હોસ્પિટલ જેવી હોસ્પિટલોમાં લઈ જવામાં આવ્યા, ત્યારે ત્યાં પણ બીજા તબક્કાના બ્લાસ્ટ કરવામાં આવ્યા,
જેથી બચાવ કામગીરી અને કટોકટી સેવાઓ સંપૂર્ણપણે ખોરવાઈ જાય અને વધુમાં વધુ જાનહાનિ થાય. આ સમગ્ર ષડયંત્ર પાછળ પ્રતિબંધિત આતંકવાદી સંગઠન ઇન્ડિયન મુજાહિદ્દીન (IM) અને તેની સાથે જોડાયેલા સ્ટુડન્ટ્સ ઇસ્લામિક મૂવમેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા (સિમી – SIMI)ના સભ્યોનો હાથ હોવાનું તપાસમાં બહાર આવ્યું હતું.
આ કેસમાં અમદાવાદમાં 20 જ્યારે સુરતમાં 15 જેટલી એફઆઈઆર નોંધવામાં આવી હતી. પ્રાથમિક તપાસમાં કુલ 99 આરોપીઓને શંકાસ્પદ ગણવામાં આવ્યા હતા, જેમાંથી 82 જેટલા આતંકવાદીઓની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. અમદાવાદ સિટી સેશન્સ કોર્ટમાં કુલ 78 આરોપીઓ સામે લાંબી અને જટિલ ટ્રાયલ ચાલી હતી.
વિશેષ કોર્ટનો 2022નો ઐતિહાસિક ચુકાદો
વર્ષ 2009માં દાખલ થયેલા આ કેસનો ટ્રાયલ કોર્ટ ચુકાદો લગભગ 13 વર્ષ પછી, 18 ફેબ્રુઆરી 2022ના રોજ આવ્યો હતો. વિશેષ અદાલતે 49 આરોપીઓને દોષિત ઠેરવ્યા હતા, જેમાંથી 38 આરોપીઓને ફાંસીની સજા અને 11 આરોપીઓને આજીવન કારાવાસની સજા ફટકારવામાં આવી હતી, જ્યારે 29 આરોપીઓને પુરાવાના અભાવે નિર્દોષ છોડી મૂકવામાં આવ્યા હતા.
એક જ કેસમાં એકસાથે 38 વ્યક્તિઓને ફાંસીની સજા આપવાનો આ ભારતીય ન્યાયિક ઇતિહાસનો પ્રથમ અને સૌથી મોટો બનાવ હતો, જેણે આ કેસને દેશભરમાં ચર્ચાનું કેન્દ્ર બનાવી દીધો.
આ ચુકાદા બાદ, ફાંસીની સજા પામેલા તમામ દોષિતોએ પોતાની સજા વિરુદ્ધ ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં અપીલ દાખલ કરી હતી, જ્યારે બીજી તરફ ગુજરાત સરકારે પણ મૃત્યુદંડની સજાની કાયદેસર પુષ્ટિ (કન્ફર્મેશન) માટે હાઈકોર્ટનો સંપર્ક કર્યો હતો.
ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં સુનાવણી: એક જટિલ ન્યાયિક પ્રક્રિયા
જ્યારે આ કેસ ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં પહોંચ્યો, ત્યારે તેના દસ્તાવેજોનું કદ આશરે 7.88 લાખ પાનાનું હતું, જે પોતાનામાં જ ભારતની અત્યાર સુધીની સૌથી જટિલ અને વિશાળ ન્યાયિક પ્રક્રિયાઓમાંની એક ગણાય છે. કેસમાં કુલ 35 જેટલી એફઆઈઆર, 1163થી વધુ સાક્ષીઓની જુબાનીઓ અને પ્રતિબંધિત સંગઠન સિમીના આતંકીઓ સામે UAPA (ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ નિવારણ ધારો) જેવા કડક કાયદાનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.
જસ્ટિસ એ. વાય. કોગજે અને જસ્ટિસ સમીર દવેની ડિવિઝન બેન્ચે માર્ચ 2025થી આ કેસની સુનાવણી રોજેરોજના ધોરણે શરૂ કરી હતી, અને જાન્યુઆરી 2026થી તો પૂરા દિવસની સુનાવણી ચાલી હતી. લગભગ દોઢ વર્ષથી વધુ સમય સુધી ચાલેલી આ સઘન સુનાવણી બાદ કોર્ટે પોતાનો ચુકાદો સુરક્ષિત રાખ્યો હતો, જે 7 જુલાઈ 2026ના રોજ સંભળાવવામાં આવ્યો.
રસપ્રદ બાબત એ છે કે જ્યારે અમદાવાદ સેશન્સ કોર્ટે 2022માં ચુકાદો આપ્યો ત્યારે તે દિવસ મંગળવાર હતો, અને સંજોગવશાત ગુજરાત હાઈકોર્ટે પણ પોતાનો ચુકાદો મંગળવારના રોજ જ સંભળાવ્યો.
હાઈકોર્ટના ચુકાદાની મુખ્ય વિગતો
ગુજરાત હાઈકોર્ટે 7 જુલાઈ 2026ના રોજ પોતાના ચુકાદામાં નીચલી અદાલતના તમામ મહત્વના નિર્ણયોને માન્ય રાખ્યા:
- ફાંસીની સજા યથાવત: કોર્ટે 38 દોષિતોને આપવામાં આવેલી ફાંસીની સજાને પુષ્ટિ આપી અને તમામ દોષિતોની અપીલોને ફગાવી દીધી.
- આજીવન કારાવાસ: 11 દોષિતોને આપવામાં આવેલી આજીવન કેદની સજા, જે તેમના અંતિમ શ્વાસ સુધી ચાલુ રહેશે, તે પણ યથાવત રાખવામાં આવી.
- કેસને ‘દુર્લભત્તમ દુર્લભ’ ગણાવ્યો: કોર્ટે આ કેસને “રેરેસ્ટ ઓફ ધ રેર” (દુર્લભોમાં દુર્લભ) કેટેગરીમાં મૂકીને મૃત્યુદંડની સજાને ન્યાયોચિત ઠેરવી, કારણ કે આ હુમલો સુવ્યવસ્થિત ષડયંત્ર, મોટા પાયે જાનહાનિ અને જાહેર સંપત્તિને નુકસાન સાથે સંકળાયેલો હતો.
- દંડ પણ યથાવત: દોષિતોને લગાવવામાં આવેલા આર્થિક દંડને પણ કોર્ટે યોગ્ય ઠેરવ્યો, ખાસ કરીને સિવિલ હોસ્પિટલને થયેલા નુકસાનને ધ્યાનમાં રાખીને. કોર્ટે નોંધ્યું કે જાહેર આરોગ્ય સંસ્થાને થયેલું નુકસાન માત્ર આર્થિક નુકસાન નથી, પરંતુ સમાજ માટે વધુ ગંભીર બાબત છે.
પીડિતો માટે વળતરનો આદેશ
ચુકાદાની સાથે સાથે ગુજરાત હાઈકોર્ટે પીડિત પરિવારો માટે પણ મહત્વનો નિર્ણય લીધો છે. કોર્ટે ગુજરાત સરકારને આદેશ આપ્યો કે:
- બ્લાસ્ટમાં જીવ ગુમાવનારા 56 લોકોના પરિવારજનોને દરેકને 10 લાખ રૂપિયાનું વળતર ચૂકવવામાં આવે.
- હુમલામાં ગંભીર રીતે ઘાયલ થયેલા 200થી વધુ લોકોને દરેકને 1 લાખ રૂપિયાનું વળતર આપવામાં આવે.
આ વળતરનો આદેશ પીડિત પરિવારો માટે 17 વર્ષથી ચાલી રહેલી ન્યાયની લડાઈમાં એક મહત્વનું પગલું ગણાય છે.
કોણ છે મુખ્ય દોષિતો?
આ કેસમાં ફાંસીની સજા પામેલા મુખ્ય આરોપીઓમાં પ્રતિબંધિત સંગઠન સિમીના પૂર્વ જનરલ સેક્રેટરી સફદર નગોરીનો સમાવેશ થાય છે. તેમની સાથે ગુજરાત, મધ્યપ્રદેશ, કેરળ અને ઉત્તર પ્રદેશ સહિત 11 જેટલા રાજ્યોમાંથી તેમના સાથીદારો પણ દોષિત ઠર્યા છે. આ દર્શાવે છે કે આ ષડયંત્ર માત્ર ગુજરાત પૂરતું મર્યાદિત ન હતું, પરંતુ તેના તાર દેશના અનેક રાજ્યો સાથે જોડાયેલા હતા.
પ્રોસિક્યુશન અને બચાવ પક્ષની દલીલો
વિશેષ સરકારી વકીલ અમિત પટેલે પત્રકારો સાથે વાત કરતાં જણાવ્યું કે પ્રોસિક્યુશન દ્વારા મોટા ષડયંત્ર સાથે સંકળાયેલા તમામ પુરાવા હાઈકોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. તેમણે કહ્યું કે ટ્રાયલ કોર્ટના આદેશને સંપૂર્ણપણે માન્ય રાખવામાં આવ્યો છે અને 38 દોષિતોની ફાંસીની સજા યથાવત રાખવામાં આવી છે. બીજી તરફ, દોષિતોના વકીલોએ જણાવ્યું હતું કે તેઓ વિગતવાર ચુકાદાનો અભ્યાસ કર્યા બાદ હાઈકોર્ટના આ નિર્ણય સામે સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકારવાનું આયોજન કરી રહ્યા છે.
હવે આગળ શું?
ગુજરાત હાઈકોર્ટના આ ચુકાદા બાદ કેસ હવે તેના અંતિમ તબક્કા તરફ આગળ વધી રહ્યો છે, પરંતુ કાયદાકીય પ્રક્રિયા હજુ સંપૂર્ણપણે પૂર્ણ થઈ નથી. જે દોષિતોને ફાંસીની સજા આપવામાં આવી છે, તેમની પાસે હવે સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ કરવાનો કાયદેસર અધિકાર છે. ભારતમાં મૃત્યુદંડની સજા પામેલા કોઈપણ વ્યક્તિ માટે સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ અને ત્યારબાદ રાષ્ટ્રપતિ સમક્ષ દયા અરજી કરવાની જોગવાઈ છે, જેથી આ કેસનો સંપૂર્ણ કાયદેસર અંત આવવામાં હજુ સમય લાગી શકે છે.
શા માટે આ ચુકાદો ઐતિહાસિક છે?
આ ચુકાદો અનેક કારણોસર ભારતીય ન્યાયિક ઇતિહાસમાં સીમાચિહ્નરૂપ ગણાય છે:
- સૌથી વધુ ફાંસીની સજા: એક જ કેસમાં 38 વ્યક્તિઓને ફાંસીની સજા આપવાનો અને તેને હાઈકોર્ટ દ્વારા યથાવત રાખવાનો આ ભારતના ઇતિહાસનો સૌથી મોટો બનાવ છે.
- લાંબી અને જટિલ કાયદાકીય પ્રક્રિયા: 2008માં બનેલી ઘટના પર 2022માં ટ્રાયલ કોર્ટનો ચુકાદો અને 2026માં હાઈકોર્ટનો ચુકાદો – એટલે કે લગભગ 18 વર્ષની લાંબી કાનૂની લડાઈ પછી પીડિતોને ન્યાય મળ્યો છે.
- UAPA કાયદાનો કડક અમલ: આ કેસ પ્રતિબંધિત સંગઠનો સામે UAPA જેવા કડક કાયદાના અસરકારક ઉપયોગનું એક આદર્શ ઉદાહરણ બની ગયો છે.
- પીડિતો માટે ન્યાય: વળતરના આદેશ સાથે પીડિત પરિવારોને આર્થિક રાહત પણ મળી છે, જે આ પ્રકારના કેસોમાં ભાગ્યે જ જોવા મળે છે.
નિષ્કર્ષ
2008નો અમદાવાદ સિરિયલ બ્લાસ્ટ કેસ ભારતના આતંકવાદ વિરોધી ઇતિહાસમાં એક કાળો અધ્યાય છે, પરંતુ ગુજરાત હાઈકોર્ટના આ તાજેતરના ચુકાદાએ સાબિત કર્યું છે કે ભારતીય ન્યાય વ્યવસ્થા, ભલે સમય લે, પરંતુ ન્યાય આપવામાં પાછળ રહેતી નથી. 56 નિર્દોષ લોકોના મોત અને 200થી વધુ લોકોને ઘાયલ કરનારા આ કાયરતાભર્યા હુમલાના દોષિતોને આખરે કડક સજા મળી છે. હવે સૌની નજર સુપ્રીમ કોર્ટ તરફ છે, જ્યાં આ કેસનો અંતિમ અધ્યાય લખાશે. પરંતુ હાલ પૂરતું, પીડિત પરિવારો માટે આ ચુકાદો 17 વર્ષથી ચાલી રહેલી ન્યાયની લડાઈમાં એક મોટી જીત ગણી શકાય.